Jeroen Bosch. De Verloren Zoon. Uit het uithangbord van het gebouw op de achtergrond blijkt dat dit een bordeel is.

Jeroen Bosch. De verloren Zoon. Het uithangbord met een afbeelding van een dier, in dit geval een zwaan, duidt erop dat het een bordeel is.

Nederland heeft periodes gekend waarin klanten van prostituees op de een of andere manier strafbaar waren. Daarnaast zijn er op enkele momenten in de geschiedenis pogingen ondernomen om het bordeelbezoek te ontmoedigen.

Verbod op ontucht

Tot 1578 toen bijvoorbeeld Amsterdam prostitutie in zijn geheel verbood, werd prostitueebezoek getolereerd als de klanten ongetrouwd waren. Klantcriminalisering was eigenlijk een bestraffing van overspel. Overspel- ook van vrouwen – werd vaak zwaarder bestraft dan prostitutie. (Stemvers, 1985) In Amsterdam trad men vooral streng op tegen getrouwde prostituees die familie in de stad hadden. Overigens waren ook bepaalde seksuele varianten – ‘vuiligheid’-  zoals geselen strafbaar.

Overspel was vooral risicovol voor eerbare burgers. De man riskeerde meinedig te worden verklaard en uit zijn ambt te worden gezet. Het gebeurde nogal eens dat getrouwde mannen in het hoerhuis met de prostituee op de grond naast het bed gingen liggen. In hetzelfde bed liggen met een vreemde vrouw, werd namelijk als een onomstotelijk bewijs van overspel gezien. Wanneer burgers werden betrapt, probeerden ze meestal een schikking te treffen ofwel te ‘composeren’ om de schande van een rechtszaak te voorkomen. De politie profiteerde financieel van deze schikkingen. Maar ook hoerenwaarden en waardinnen sponnen er garen bij. Een hoerwaardin kon bijvoorbeeld een getrouwde klant chanteren door te dreigen hem bij de politie aan te geven. Een man die alleen wat in het bordeel kwam drinken, liep het risico dronken gevoerd te worden en daarna op het bed gelegd te worden. Mannen van het platteland die een goede naam hadden te verliezen, waren dankbare prooien voor chantage. Zo werd de burgemeester van Harlingen beroofd van zijn hoed en jas toen hij in een steegje zat te poepen. Hij rende achter de dievegge aan die een bordeel binnenliep. Hij moest betalen om te voorkomen dat de schout erbij werd geroepen.

Echtgenotes beschikten ogenschijnlijk over een machtig middel om hoerenlopende mannen te straffen. Maar dat had ernstige consequenties: verbanning en verlies van inkomen. Daarom drongen vooral de vrouwen er op aan dat hun echtgenoten konden ‘composeren’. Andere vrouwen gaven er de voorkeur aan hun man uit het hoerhuis weg te halen, vaak met hulp van buurvrouwen. Dit leverde een publiek spektakel op. Ze gingen openlijk voor de deur staan schreeuwen.

Teneinde het systeem van compositie draaiende te houden, werden vele verklikkers, informanten of ‘correspondenten’ ingeschakeld. Zij mochten alleen informeren; uitlokken van strafbare handelingen was hun verboden. In Amsterdam was het informantennetwerk van de schout Schravenwaard berucht. De prostituees kregen van hem gedetailleerde instructies om uit te vinden of een klant getrouwd of joods was.

Het verbod op joodse klanten

Een keur (een soort verordening) uit 1616 bepaalde dat joden niet met christenen mochten trouwen of seksuele omgang met hen hebben. In 1619 verklaarden de Staten dit tot een algemeen geldig verbod. Prostituees die joodse klanten bedienden werden zwaar gestraft. Zo werd ene Clara Hendriks hard aangepakt omdat ze haar eigen dochter ‘als hoer hield’ en bovendien nog joodse klanten bij haar aanbracht. Maar ook in het wereldje van de prostitutie gold omgang met joodse klanten als een schande. Zij werden over het algemeen geweerd. De joden die in Amsterdam voor de rechter kwamen wegens hoerenlopen waren over het algemeen Sefardische joden van Portugese herkomst. Zij waren rijker dan andere joden en konden dus ‘composeren’. Volgens Van de Pol (1996) kwam het wel voor dat joodse mannen ‘gekamerde’ vrouwen als een soort maintenées hielden.

Een algeheel verbod

Toen de prostitutie in Amsterdam in 1578 geheel werd verboden, betekende dit dat ongetrouwde klanten ook strafbaar werden. Maar in de praktijk werden nog steeds alleen getrouwde en joodse mannen gestraft. Vooral in Den Haag, en dan voornamelijk in het laatste kwart van de achttiende eeuw, zijn klanten berecht. De mannen gaven als excuus dat ze dronken waren of dat ze verleid waren door een vrouw die zo hard geld nodig had dat ze zich aanbood. Sommige mannen voerden aan dat ze te arm waren om te trouwen. Overspel was in de achttiende eeuw ook nog strafbaar maar in de praktijk werden alleen de organisatoren van prostitutie vervolgd. (Van de Pol, 1996)

Ontmoediging van klanten

In de negentiende eeuw ging men over tot reglementering, die juist diende om de klanten te beschermen tegen geslachtsziekten. (Maar in de tweede helft van de negentiende eeuw nam de tolerantie voor bordeelbezoek af en werden er pogingen in het werk gesteld klanten te ontmoedigen.) Toen meende het Amsterdamse stadsbestuur bijvoorbeeld het bordeelbezoek te ontmoedigen door de ingangen helder te verlichten zodat klanten niet meer onopgemerkt naar binnen konden. Men veronderstelde dat de bordelen wegens gebrek aan klandizie de deuren zouden moeten sluiten. (Slobbe, 1937)

In deze periode deden, vooral christelijke groepen, pogingen de prostitutie te bestrijden. De strijd richtte zich vooral op de reglementering. De meest spraakmakende acties om klanten te ontmoedigen werden later door de Middernachtszending gevoerd. Deze organisatie die in 1888 in Haarlem was opgericht bestond uit zeer praktisch ingestelde christelijke zendelingen. Zij postten bij bordelen om te voorkomen dat klanten er naar binnen gingen. Deze zendelingen hadden het niet over strafbaarstelling maar wilden alleen de mannen van prostitueebezoek weerhouden. Dat werd ze overigens niet in dank afgenomen. Er werd veel geweld tegen hen gebruikt. Een dergelijk klantontmoedigingsproject is in 2009 ook weer opgestart op De Wallen door de christelijke organisatie Tot Heil des Volks. [i]

Regelmatig dient de discussie over klantcriminalisering zich aan. In gemeentelijke discussies kwam het af en toe in verband met tippelprostitutie naar voren. Lees verder.

Sietske Altink

Bronnen

 


[i] Parool 10-4-2009