Medische controle, een schilderij van Toulouse-Lautrec

Medische controle, een schilderij van Toulouse-Lautrec

In San Francisco werden tot de jaren zeventig van de vorige eeuw sekswerkers met een geslachtsziekte in de gevangenis in quarantaine gehouden en onder dwang met antibiotica behandeld. De organisatie van sekswerkers aldaar, Coyote, kaartte dit bij de rechter aan. Die vond de maatregel te eenzijdig op vrouwen gericht en bepaalde dat mannen met een soa ook in quarantaine moesten. Dat was in de praktijk niet haalbaar – of niet wenselijk- en zo kwam er een einde aan dit regime. (Jenness, 1993, Chateauvert, 2013.) Niettemin had men in de hele geschiedenis een blinde vlek voor het aandeel van mannen (mannelijke klanten) in besmettingen. [I]Met uitzondering van Zwolle in de negentiende eeuw. Daar vonden artsen ook dat besmette mannen opgesloten moesten worden of een boete moesten krijgen. Daar vond men die oplossing ook niet haalbaar. Bron: B.J.Kam, 1983 Tot het begin van de twintigste eeuw was het zelfs strafbaar om de echtgenote of verloofde van een met syfilis besmette man op de hoogte te stellen van het risico dat zij liep. Dit tot groot ongenoegen van de feministen. M. Schoenmaker- Frentzen klaagde in 1913 dit onrecht aan in haar brochure Mogen wij zwijgen?. (Balke. 2014, Mooy, 1993)

Pas in de twintigste eeuw kreeg men oog voor de rol van klanten in de verspreiding van geslachtsziekten. Voordien was alle bestrijding van geslachtsziekten op vrouwelijke sekswerkers gericht. ‘Niet prostituees’ werden immers geacht alleen seks in het huwelijk te hebben. Getrouwde vrouwen kregen daarom sinds de late Middeleeuwen de rol van het onschuldige slachtoffer toebedeeld.

Spaanse Pokken

In de late middeleeuwen drong het besef door dat een toen dodelijke ziekte – die later de naam syfilis kreeg – door middel van geslachtsverkeer werd overgebracht. Deze ziekte zag men toen als straf van God voor een zondig leven. Prostitutie liet zich echter niet uitroeien en in de negentiende eeuw voerde men in Nederland naar Frans voorbeeld een vorm van reglementering in met als doel deze en andere geslachtsziekten te bestrijden. Maar waarom syfilis? Prostituees stierven vaker aan cholera en tbc.(Kam, 1983) Tuberculose kon ook door lichamelijk contact worden overgedragen. Dit had waarschijnlijk te maken met het feit dat syfilis via prostitutie de ‘gegoede stand’ kon bereiken en/of het leger kon verzwakken.

De reglementering ging gepaard met registratie. Om de wettelijke basis ervan bekommerden de stadsbesturen zich echter niet. Zieke prostituees werden opgesloten of afgezonderd, maar klanten gingen vrijuit. Nog steeds zien we dat in veel landen waar een regulatoir beleidsregime heerst, men een registratieplicht met verplichte controles combineert.
Artsen hadden de reglementering ondersteund maar in de tweede helft van de negentiende eeuw klonk er steeds meer kritiek op het nut van de reglementering. Men had namelijk niet de kennis en de middelen om deze ziekten te kunnen herkennen en te behandelen. Dat veranderde pas aan het begin van de twintigste eeuw. Geslachtsziektebestrijding werd toen een zaak van volksgezondheid in het algemeen. Sekswerkers konden naar hun huisarts, de geslachtsziektepoli of de zogeheten clubarts. Er kwamen ‘nieuwere’ ziekten als herpes en trichomonas maar die leken niet al te ernstig te zijn. (Mooy, 1993).

Prent van Hogarth: the Harlot's Progress.

Prent van Hogarth: the Harlot’s Progress.

De illusie dat geslachtsziekten onder controle waren, werd wreed verstoord in de jaren tachtig, toen er een nieuwe ziekte opdook: aids. In 1982 stierf de eerste Nederlander, Jan S., aan aids. (Mooy, 1993) In 1986 drong het door dat het om een virus ging dat door middel van seksueel contact en/ of bloedcontact op een ieder kon worden overgebracht. In tegenstelling tot vroegere tijden, namen patiënten, potentiële patiënten en andere betrokkenen de bestrijding energiek ter hand. Organisaties van sekswerkers wisten te voorkomen dat zij weer eenzijdig als verspreidingshaard werden aangewezen. Zij vonden dat zij niet het probleem waren, maar een deel van de oplossing. Sekswerkers waren immers gewend om het condoom.  te gebruiken, het toen enige middel tegen de ziekte. Het werd geherwaardeerd als levensredder. Hoe erg de ziekte ook was, de komst van aids heeft zeker bijgedragen aan een professionalisering van de voorlichting en gezondheidszorg voor sekswerkers. En last but not least, het bood een kans voor organisaties van sekswerkers om te laten zien dat zij onmisbaar waren in aids bestrijding.

Sietske Altink

Bronnen

Lees meer over:

Syfilis

Artsen en prostituees in de negentiende eeuw

Clubartsen

De komst van aids in de prostitutiewereld

De geschiedenis van het condoom

 

 

Noten   [ + ]

I. Met uitzondering van Zwolle in de negentiende eeuw. Daar vonden artsen ook dat besmette mannen opgesloten moesten worden of een boete moesten krijgen. Daar vond men die oplossing ook niet haalbaar. Bron: B.J.Kam, 1983